15.11.2020

Борбор Азия республикаларынын өкмөттөрүнүн дарегине сунуштар

Борбор Азия республикаларынын өкмөттөрүнүн дарегине сунуштар

2019-жылдын 14-16-ноябрь күндөрү Бишкекте Борбор Азиядагы эмгек укуктары боюнча Эл аралык мониторинг миссиясынын Үчүнчү координациялык жолугушуусу өттү.

Жолугушууга Беларусь, Германия, Казакстан, Кыргызстан, Молдова, Орусия, Франция, АКШ, Тажикстан, Түркмөнстан, Өзбекстан жана Украинадан көз карандысыз кесиптик бирикмелердин жана укук коргоо уюмдарынын өкүлдөрү катышышты. Жолугушууда эмгек укуктары тармагындагы кырдаалды баалоо жана Казакстан, Кыргызстан, Тажикстан, Түркмөнстан жана Өзбекстан өкмөттөрүнүн дарегине сунуштарды камтыган «Демократия, социалдык адилеттүүлүк жана тынчтык: Борбор Азия өлкөлөрүнүн перспективалары» аттуу жыйынтыктоочу документ кабыл алынган.

 ЖЫЙЫНТЫКТООЧУ ДОКУМЕНТ

Демократия, социалдык адилеттүүлүк жана тынчтык: Борбор Азия өлкөлөрүнүн перспективалары

2019-жылдын 14-16-ноябрь күндөрү Бишкекте чогулган Беларусь, Германия, Казакстан, Кыргызстан, Молдова, Орусия, Франция, АКШ, Тажикстан, Түркмөнстан, Өзбекстан жана Украинадан көз карандысыз кесиптик бирикмелердин жана укук коргоо уюмдарынын өкүлдөрү Борбор Азиядагы эмгек укуктары боюнча Эл аралык мониторинг миссиясынын Үчүнчү координациялык жолугушуусунда 2019-жылы өткөн окуялар боюнча пикир жана маалымат алмашып, Адам укуктарынын жалпы декларациясында жана Эл аралык эмгек уюмунун негизги Конвенцияларында бекитилген жумушчулардын укуктарын сактоо, аймакта кеңири тараган мажбурлоо эмгеги, балдардын эмгеги, кодулоо, айрыкча аялдарга жана эмгек мигранттарына карата, көз карандысыз кесиптик бирикмелердин ишмердүүлүгүнө жана жумушчулардын укуктарын коргоо боюнча ишмердүүлүккө түрдүү чектөөлөр жаатындагы Борбор Азия өлкөлөрүндө сакталып жаткан оор кырдаалды белгилеп өтүштү.

Казакстанда кесиптик бирикмелердин ишмердүүлүгүн мыйзам аркылуу чектөө, мамлекеттик органдар тарабынан алардын ишмердүүлүгүнө кийлигишүү, кесиптик бирикмелердин лидерлерин жана активисттерин административдик жана жазык тартипте куугунтуктоо, көз карандысыз кесиптик бирикмелерди жоюу аркылуу көз карандысыз кесиптик бирикмелердин активисттерин куугунтуктоо толкуну уланууда.

ЭЭУнун «Кесиптик бирикмелер жөнүндө» Мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча сунуштары аткарылган жок, киргизилген өзгөртүүлөр косметикалык гана мүнөзгө ээ жана аталган мыйзамдын жана укук колдонуу тажрыйбасынын негизинде калыптанган эмгек мамилелеринин куугунтуктоочу жана чектөөчү моделин өзгөрткөн жок. Эмгек мамилелеринин аталган моделин сактап турууда мамлекеттин көзөмөлү астындагы кесиптик бирикмелер өзгөчө роль ойнойт.

2019-жылдын июль айында казакстандык отун-энергетикалык комплексинин жумушчуларынын көз карандысыз кесиптик бирикмесинин лидери Ерлан Балтабай саясий мотивдешкен иш боюнча жети жылга эркинен ажыратылган. Эл аралык тилектештик кампаниясынын натыйжасында үстүбүздөгү жылдын август айында президенттин кечирүүсүнөн соң бошотулган. Бирок октябрда ал кайтадан кармалып, жаңыдан беш айга абакка кесилген, бул эл аралык коомчулук тарабынан көптөгөн нааразычылык акцияларга алып келген.

Кыргызстанда кеңири коомдук кампанияга, кесиптик бирикмелердин, жумушчулардын жана укук коргоочулардын нааразычылык акцияларына карабай, парламент тарабынан «Кесиптик бирикмелер жөнүндө» мыйзам долбоорунун эки окууда көпчүлүк добуш менен колдоого алынганына байланыштуу кооптуу кырдаал түзүлүүдө. Мыйзам долбоору өлкөдөгү кесиптик бирикмелердин чөйрөсүн монополизациялоого, жумушчулардын биригүү эркиндигине болгон укуктарын, кесиптик бирикмелердин ишмердүүлүгүнүн мүмкүнчүлүктөрүн олуттуу чектөөгө жана мамлекеттик органдар тарабынан кесиптик бирикмелердин ишмердүүлүгүнө кийлигишүүгө шарттарды түзөт. Мыйзам долбоору иштиксиз, кесиптик бирикмелерге каршы мүнөзгө ээ жана эмгек жаатындагы негизги эл аралык ченемдерге каршы келет.

Тажикстанда кесиптик бирикмелердин жумушчуларды эркин бириктирүүгө, алардын кызыкчылыктарын көрсөтүүгө жана коргоого кудуреттүү, өз ишмердүүлүгүндө мамлекеттик органдардан жана жумуш берүүчүлөрдөн көз карандысыз уюмдар катары активдүүлүгүнүн жетишсиздиги байкалат. Мыйзамдарга жана укук колдонуу тажрыйбасына байланышкан көйгөйлөргө кесиптик бирикмелерди жана коммерциялык эмес уюмдарды каттоодогу татаалдаштырылган жол-жоболорду жана коомдук акциялардын чектелген тартибин киргизүүгө болот.

Түркмөнстандагы ашкере авторитаризм, тышкы дүйнөдөн ашкере жабык болуу жана өлкөнүн ички жашоосун толук көзөмөлдөө менен мүнөздөлгөн саясий режим көз карандысыз кесиптик бирикмелердин, укук коргоо уюмдарынын жана жалпыга маалымдоо каражаттарынын пайда болушуна мүмкүнчүлүк бербей келет. Укук коргоочу Гаспар Маталаевдин эркиндикке чыгышын колдоо менен бирге, анын пахта терүүдө мажбурлоочу эмгекти колдонуу фактыларын ачыкка чыгаруу боюнча ишмердүүлүгү үчүн абактагы мөөнөтүн түрмөдө толук өтөп чыкканын белгилеп өтүү керек. Ал эми пахта терүүдө түрдүү секторлордогу жумушчулардын мажбурлоочу эмгегин колдонуу кеңири жайылган жана системалуу көрүнүш бойдон калууда.

Өзбекстандагы пахта өндүрүүдө мажбурлоочу эмгекти колдонууда салыштырмалуу оң динамика белгиленет. Бул сектордо балдардын эмгеги системалык көрүнүш катары жоюлууда, бирок айыл чарбада жана басымдуу айыл калкынын оор абалы башкы себеп болгон башка секторлордо дагы деле колдонулууда. Жашы жетилгендерди эмгекке мажбурлоо продукцияга мамлекеттик заказ бар болгон экономиканын пахта жана жибек өндүрүү секторлорунда сакталууда. Мамлекет акысыз «коомдук жумуштарга» мамлекеттик кызматкерлерди системалуу түрдө жумшап турат. Ошол эле мезгилде, «пахта чогултууга өз ыктыяры менен катышууга» жумушчуларды кол койдуруу менен мажбурлоо эмгегин жашыруун формага өткөрүү орун алууда. Эмгекчилердин көз карандысыз уюмдарынын жоктугу өлкөдөгү өзүнчө көйгөй. Учурдагы кесиптик бирикмелер мамлекеттен көз карандысыз эмес, ал эми бейөкмөт уюмдар каттоодон баш тартууга учурап, туруктуу басым астында калышууда.

Борбор Азиядагы Эмгек Уукуктары боюнча Эл аралык Мониторинг Миссиясынын Үчүнчү координациялык жолугушуусунун катышуучуларынын чакыруусу:


Казакстан Республикасынын Президентине жана Өкмөтүнө:

1.      Ерлан Балтабайды токтоосуз бошотуу, ага карата жазык куугунтугун токтотуу, Ерлан Балтабай, Лариса Харькова, Амина Елеусинова, Нурбек Кушакбаевге карата чыгарылган бардык өкүмдөрдү, кесиптик бирикмелердеги ишмердүүлүктөрүнө киргизилген бардык чектөөлөрдү жокко чыгаруу.

2.      Казакстан Республикасынын көз карандысыз кесиптик бирикмелеринин Конфедерациясын жана анын тармактык субъекттерин – Отун-энергетикалык комплекстин жумушчуларынын кесиптик бирикмесин, «Справедливость» социалдык жана үй жумушчуларынын кесиптик бирикмесин, Саламаттык сактоо жана социалдык өнүүгүүнүн жумушчуларынын кесиптик бирикмесин жоюу тууралуу чечимди жокко чыгаруу.

3.      Роза Тулетаеванын, Максат Досмагамбетовдун (өлгөндөн кийин) жана башка Жанаозендеги 2011-жылкы тынч иш таштоонун активисттеринин иштерин кайра карап чыгуу жана аларды толук реабилитациялоо.

4.      Жанаозен иши боюнча тергөө алдындагыларга карата колдонулган кыйноолор боюнча келип түшкөн бардык арыздарды негиздүү текшерүү, кыйноолорду колдонгондордун, курал колдонууга буйрук бергендердин жана Жанаозендеги тынч жарандарга карата ок атууга катышкандардын баарын жазалоо.

5.      Коомдук ишмердүүлүгү үчүн камакка алынган жумушчу активист, жумушсуздардын кыймылынын уюштуруучусу Ержан Елшимбаевдин жазык ишин калыс кайра карап чыгуу.

6.      ЭЭУнун «Кесиптик бирикмелер жөнүндө» Мыйзамга өзгөртүүлөрдү киргизүү боюнча сунуштарын аткаруу, эмгек мамилелерин жөнгө салган мыйзамдарга толук кандуу жана мазмундуу өзгөртүүлөрдү киргизүү, көз карандысыз кесиптик бирикмелердин ачык жана эркин иштөөсү үчүн мүмкүнчүлүктөрдү түзүү.

7.      Пикирди эркин билдирүү, биригүү эркиндиги, кесиптик бирикмелердин ишмердүүлүгү жана тынч чогулуш эркиндигине байланышкан жазык жана административдик мыйзамдарды эл аралык стандарттарга ылайык келтирүү.

Кыргыз Республикасынын Президентине, Жогорку Кеңешине жана Өкмөтүнө:

1.      Кыргызстан профсоюздар федерациясынын ишмердүүлүгүнө кийлигишүүнү токтотуу, жарандык коом уюмдарынын иштөөсү үчүн ыңгайлуу шарттарды түзүү, айрыкча «Бир Дүйнө – Кыргызстан» укук коргоо кыймылы үчүн.

2.      «Кесиптик бирикмелер жөнүндө» мыйзам долбоорун чакыртып алуу, четке кагуу же ага президенттик вето коюу.

 

Тажикстан Республикасынын Президентине жана Өкмөтүнө:

 1.      Кесиптик бирикмелерди, коомдук бирикмелерди жана коммерциялык эмес уюмдарды каттоо жол-жобосун жеңилдетүү, каттоо жол-жобосун татаалдаштырган бирин-бири кайталаган мыйзамдарды кабыл алуудан баш тартуу. Ишмердүүлүктү тиешелүү аймактан тышкары кеңейтүүгө  тоскоол жараткан бирикмелерди бир аймактын алкагында гана каттоо тажрыйбасынан баш тартуу

2.      Коомдук акцияларды өткөрүүнү жөнгө салган мыйзамдарды кайра карап чыгуу, аларды тынч чогулуш эркиндигинин эл аралык стандарттарына ылайык келтирүү жана коомдук акцияларды өткөрүүнүн жол-жобосун жеңилдетүү.

3.      Биригүү эркиндиги жаатындагы ЭЭУнун негизги конвенцияларынын ченемдерин улуттук мыйзамдарга чагылдыруунун механизмин иштеп чыгуу.

Түркмөнстандын Президентине:

Саясий системаны реформалоо, көз карандысыз жалпыга маалымдоо каражаттарына жана укук коргоо уюмдарына өлкөгө кирүүнү камсыздоо, куугунтукка учураган жарандык активисттерди реабилитациялоо.


Өзбекстан Республикасынын Президентине жана Өкмөтүнө:

1.      Айыл чарбада реформаларды жүргүзүп, фермердик чарбаларга экономикалык эркиндикти кепилдөө, айрыкча жерди тескөө, кайсыл өсүмдүктөрдү өстүрүүнү өз алдынча чечүү, өстүрүлгөн жана өндүрүлгөн продукциянын сатуу баасын аныктоодо.

2.      Коомдук бирикмелерди жана коммерциялык эмес уюмдарды каттоонун жеңилдетилген жол-жобосун киргизүү. Жарандардын кесиптик уюмдарды түзүү жана өз тандоосу менен мүчө болуу укуктарын камсыздоо.

3.      Пахта өндүрүүдөгү эмгек мамилелерин мониторинг кылууга катышкан укук коргоо жамаатынын өкүлдөрү Елена Урлаева (сот тарабынан аракетке жөндөмсүз деп таанылган), Дмитрий Тихонов, Малохат Эшанкулова, Нафосат Оллашукурова, Махмуда Раджабова жана Давлатназара Рузметованын (өлгөндөн кийин) административдик жана жазык айыптарын алып салуу. Өлкөдөн чыгып кетүүгө аргасыз болгон жарандык активисттерге кайтып келүү эркиндигин жана коопсуздугун кепилдөө.

4.      Мажбурлоочу эмгекти колдонуу жөнүндө маалыматтар боюнча көз карандысыз жана дыккат текшерүүлөрдү демилгелөө. Пахта терүүгө же башка «коомдук жумуштарга» жарандарды мажбурлаган же башкаларды мажбурлоого түрткөн мамлекеттик кызматтагы адамдарга карата эл аралык стандарттарга ылайык адилеттүү соттук процесстерди демилгелөө. Күнөөсү далилденгендерди мыйзам бузуу оордугуна жараша жоопкерчиликке тартуу.

 

Миссиянын Үчүнчү координациялык жолугушуусунун катышуучулары Борбор Азия аймагындагы эмгек мамилелери жаатындагы кырдаалды карап чыгып, төмөндөгү ниеттерин билдиришет:

1)      Борбор Азиядагы жумушчулардын абалы жөнүндө маалыматтарды чогултуу жана жалпылоо боюнча ишти улантуу, жумушчу активисттердин жана кесиптик бирикмелердин активисттеринин укуктарын коргоо боюнча ишмердүүлүкту координациялоо, алардын өз ара тажрыйба алмашуусу жана биргелешүүсүнө көмөктөшүү;

2)      Демократиялык эмгек мамилелеринде жана социалдык-экономикалык процесстерде жумушчулардын катышуусун камсыз кылуунун мүмкүн болгон жалгыз жолу катары кесиптик бирикмелердин кыймылынын көз карандысыздык принцибин коргоо;

3)      Жумушчулардын өз уюмдарын түзүү демилгелерин колдоо, айрыкча көмүскө экономикада эмгектенген мигранттар менен аялдардын уюмдары боюнча

жана чакырышат:

1)      Баардык Борбор Азия республикаларынын өкмөттөрүн жарандык коом жана көз карандысыз кесиптик бирикмелердин өкүлдөрүнүн катышуусу менен ЭЭУнун негизги Конвенцияларын аткаруу боюнча милдеттенмелерди ишке ашырууну баалоону жүргүзүүгө;

2)      БУУ жана анын курамындагы эл аралык уюмдарды Борбор Азия өлкөлөрүнүн өкмөттөрүнө колдоо көрсөтүүнү жана эл аралык ченемдерди жана ратификацияланган Конвенцияларга ылайык кабыл алынган милдеттенмелерди аткарууну талап кылууга;

3)      Европа биримдигин жана анын курамындагы өлкөлөрдү Борбор Азия өлкөлөрү менен эл аралык кызматташууда, анын ичинде соода жана инвестициялар жаатындагы кызматташууда ал өлкөлөрдөгү жумушчулардын укуктарын сактоо абалы тууралуу маалыматтарды эске алууга;

4)      Эмгек мамилелерине таасир берүүчү Кесиптик бирикмелердин эл аралык конфедерациясын, кесиптик бирикмелердин глобалдуу федерациясын жана башка эл аралык уюмдарды Борбор Азияда Эл аралык эмгек уюмунун камкордугу астында биригүү эркиндиги боюнча эл аралык форумду өткөрүүгө, эмгек укуктары боюнча мониторинг миссиясынын жана миссиянын катышуучулары болгон уюмдардын өнүгүшүнө колдоо көрсөтүүгө;

5)      Борбор Азия республикаларынын укук коргоо жамаатын өз укуктарын жана кызыкчылыктарын жамааттык коргоо максатында эмгекчилердин көз карандысыз уюмдарын түзүүгө көмөктөшүүгө, кесиптик бирикмелердин куугунтукталган активисттерин коргоого, эмгек укуктары боюнча мониторинг миссиясынын (www.LabourCentralAsia.org) ишмердүүлүгүнө катышууга жана агаэл аралык тилектештик кампанияларын өткөрүүдө көмөктөшүүгө.